Lleoliadau Cloi Lawr Lleol – Local Lockdown Locations

Yn ystod yr amseroedd rhyfedd ac anodd hyn, un o uchafbwyntiau’r dydd i lawer ohonom yw ein teithiau cerdded beunyddiol a’n hamser yn yr awyr agored. Rwy’n siŵr ein bod wedi tyfu i drysori a gwerthfawrogi’r amser yma mwy nag erioed o’r blaen.

Efallai bod yr amseroedd hyn hefyd wedi rhoi cyfle inni ddod i adnabod ein hardaloedd lleol, gyda’u nodweddion unigryw ac arbennig yn llawer mwy manwl. Efallai bod gennym hoff daith gerdded newydd, hoff olygfa neu hoff fan yn ein gerddi yr ydym wedi mwynhau archwilio’r naws hwnnw o le

Felly rydym yn eich gwahodd i rannu gyda ni fideo o’ch hoff leoliad cloi lawr lleol! Boed yn daith gerdded, golygfa, neu’ch hoff ofod awyr agored. Neu unrhyw beth arall rydych chi’n teimlo fel ei rannu! Mae hyn yn mynd i fod yn rhan pwysig o’n hanes cymdeithasol yn y dyfodol!

Gwelir y fideo isod i ddysgu mwy am sut i recordio a rhannu eich fideos gyda ni:

During these strange and difficult times, one of the highlights of the day for many of us is our daily walks and our time outdoors. I’m sure we have grown to love and appreciate this time more than ever before.

These times may also have given us the opportunity to get to know our local areas, with their unique and special qualities in much greater detail. We may have a favourite new walk, a favourite view or a favourite spot in our gardens that we have enjoyed exploring that sense of place

So we invite you to share with us a video of your favorite local lockdown location! Whether it’s a walk, a view, or your favorite outdoor space. Or anything else you feel like sharing! This is going to be an important part of our future social history!

See the video above to learn more about how to record and share your videos with us!

Taith Treftadaeth – Glog + Llanfyrnach – Heritage Tour

Ddoe’r 11eg o Fawrth gwnaethom drefnu taith o amgylch treftadaeth gymdeithasol a diwydiannol ardal Glog a Llanfyrnach. Dyma ddwy o feysydd pwysicaf safleoedd treftadaeth ddiwydiannol yng ngogledd-ddwyrain Sir Benfro. Cawsom ein harwain gan Dr Peter Claughton yn siarad am yr ongl ddiwydiannol, ac roedd Hefin Wyn yn ymdrin â’r agweddau cymdeithasol yn ogystal â straeon lleol a chymeriadau bythgofiadwy.

Yesterday the 11th of March we organized a tour of the social & industrial heritage of the Glog & Llanfyrnach area. These are two of the most important areas of industrial heritage sites in north-east Pembrokeshire. We were led by Dr Peter Claughton covering the industrial angle, and Hefin Wyn covered the social aspects as well as local stories and unforgettable characters.

Dechreuon ni’r diwrnod yn Hermon gerllaw, a theithio ar fws mini i Glog. O’r fan hon, fe wnaethon ni gerdded i fyny tuag at Chwarel Glog a thynnodd Peter sylw at nodweddion diwydiannol y gweddill yn y dirwedd. Mae’r ardal hon yn dal i fod yn nodwedd arwyddocaol yn nyffryn Taf i’r dwyrain o Crymych, wedi’i aflonyddu’n fawr gan adferiad diweddar o wastraff llechi ond gyda rhai nodweddion diddorol ar ei gyrion. Roedd yn weithgar iawn ar ddiwedd y 19eg a dechrau’r 20fed ganrif ac fe elwodd yn sylweddol o ddyfodiad y rheilffordd, pan agorwyd llinell y Cardi Bach, cyn belled â’r chwarel ym 1873.

We began the day in nearby Hermon, and travelled by minibus to Glog. From here we walked up towards Glog Quarry and Peter pointed out industrial features of the remaining in the landscape. This area still remains as a significant feature in the Taf valley to the east of Crymych, heavily disturbed by recent recovery of slate waste but with some interesting features on its periphery. It was very active in the late 19th and early 20th century and benefited significantly from the arrival of the railway, the Whitland and Taf Vale line (Cardi Bach), opened as far as the quarry in 1873.

Fe wnaeth Hefin ein trin â llawer o stori leol ar hyd y ffordd. O’r chwarel cerddon ni ar hyd hen lwybr troed i Capel Llwynyrhwrdd, Capel yr Annibynwyr ym mhentref cyfagos Tegryn. Ar ôl derbyn cryn dipyn o “pregeth” gan Hefin y tu mewn i’r Capel am darddiad y capel a’i weinidogion, daeth y bws mini i’n cyfarfod a’n cario ar hyd disgyniad serth Rhiw Sbeit. Teithion ni trwy Llanfyrnach ac yn ôl i Hermon i gael lle i ginio yn Cegin Bella.

Hefin treated us to many a local tale along the way. From the quarry we walked along an old footpath to Capel Llwynyrhwrdd, a Congregationalist Chapel in the neighbouring village of Tegryn. After receiving quite the “pregeth” from Hefin inside the Chapel about the origins of the chapel and its ministers, the minibus came to meet us and carried us along the steep descent of Rhiw Sbeit. We travelled through Llanfyrnach and back to Hermon for a spot of lunch at Cegin Bella.

Yn dilyn cinio dychwelon ni i Lanfyrnach, lle arweiniodd Peter ni o amgylch olion y Mwynglawdd Arian. Mae’r ardal hon, dim ond pellter byr i lawr y Taf o Glog, yn llai amlwg yn y dirwedd heddiw er yn ei chyfnod olaf o weithio, cyn cau ym 1890, hwn oedd yr ail fwynglawdd metel anfferrus mwyaf yn Ne Cymru. Mae’n debyg bod ei darddiad yn mynd yn ôl i’r 16eg ganrif o leiaf ond fe’i gweithiwyd yn helaeth yn rhan olaf y 18fed ganrif ac roedd ar ei anterth cynhyrchiol yn yr 1880au.

Following lunch we returned to Llanfyrnach, where Peter led us around the remains of the Silver Lead Mine. This area, only a short distance down the Taf from Glog, is less prominent in the landscape today although in its last period of working, prior to closure in 1890, it was the second largest non-ferrous metal mine in South Wales. Its origins probably go back to at least the 16th century but it was worked extensively in the latter part of the 18th century and was at its productive peak in the 1880s.

Fe wnaeth y grŵp fwynhau archwilio  nodweddion y mwynglawdd ymysg y trash, a dychmygu sut beth fyddai bywyd i’r glowyr a oedd yn gweithio yn yr ardal.

The group enjoyed exploring the undegrowth of this site for forgotten features, and imagined what life would have been like for the miners who worked in the area.

Diolch i Peter & Hefin am ddiwrnod hynod ddiddorol, ac i’r holl fynychwyr. Diolch yn arbennig i dirfeddianwyr am ganiatáu inni gael mynediad i’r safle, i Midway Motors am y drafnidiaeth ragorol ac i Cegin Bella.

Thank you to Peter & Hefin for a fascinating day, and to all attendees. Special thanks to landowners for allowing us access to the site, to Midway Motors for the excellent transport and to Cegin Bella.

Blas Y Preseli – BRYNBERIAN

Cynhaliwyd y 4ydd ac olaf o weithdai Blas y Preseli yng Nghanolfan Llwynihirion Brynberian ddydd Sadwrn diwethaf y 7fed o Fawrth. Cawsom i gyd amser wrth ein bodd yn pobi ac yn rhannu atgofion melys o fwyd a thraddodiadau lleol. Diolch yn fawr i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y gweithdai hyn, a diolch yn fawr i Luke Conlon am gyflwyno’r sesiynau hyn, gyda chymorth Debbie Donnelly.

The 4th and final Taste your Heritage workshop was held in Canolfan Llwynihirion Brynberian last Saturday the 7th of March. We all had a fantastic few hours baking & sharing fond memories of food and local traditions. A big thank to everybody that has taken part in these workshops, and a big thank you to Luke Conlon for delivering these sessions, with help from Debbie Donnelly.

Welsh Museums Conference – Bangor – Cynhadledd Amueddfeydd Cymru

Stuart Berry & Sophie Jenkins travelled to Bangor and  presented at the Welsh Museums Federation Conference last week to a national audience on the work of the Preseli Heartlands Project. A huge thanks for the warm welcome and reception in, and thanks to Storiel for hosting us.

Teithiodd Stuart Berry a Sophie Jenkins i Fangor a chyflwyno yng Nghynhadledd Ffederasiwn Amgueddfeydd Cymru yr wythnos diwethaf i gynulleidfa genedlaethol ar waith Prosiect Cymdogaeth Werin Preseli. Diolch enfawr am y croeso cynnes, a diolch i Storiel am ein croesawu.

Blas y Preseli – HERMON

 

Cyflwynwyd gweithdy cyntaf gwych yng Nghanolfan Hermon dan arweiniad Luke Conlon ar dreftadaeth fwyd rhanbarth Preseli ddydd Sadwrn diwethaf y 15fed o Chwefror. Gwnaeth y grŵp dorth draddodiadol o fara – “Bara Crai” a Buns neu Miogod Sir Benfro. Fe wnaethant wylio ffilmiau a gwrando ar glipiau fideo gan Casgliad y Werin; pob un wrth rannu atgofion eu hunain am fwyd a thraddodiadau teuluol. I gloi’r diwrnod, rhannodd y grŵp bowlen dwym o gawl a rhoi cynnig ar dafell o’u Bara Crai wedi’i bobi’n ffres! Ni allwn aros i ymweld â Dinas yr wythnos nesaf i samplo mwy o’r un peth…

A fantastic first workshop at Canolfan Hermon led by Luke Conlon on the food heritage of the Preseli region was delivered last Saturday the 15th of February. The group made a traditional loaf of bread – “Bara Crai” and some Pembrokeshire Buns. They watched films and listened to video clips from People’s Collection Wales; all whilst sharing memories of their own about food and family traditions. To end the day, the group shared a warming bowl of cawl and tried a slice of their freshly baked Bara Crai! We can’t wait to visit Dinas next week for more of the same…

Wel dyma ni’n dwad…. Mari Lwyd on Tour!

Wel, pa hwyl gawson ni dros gyfnod Nadolig 2019 gyda’r Mari Lwyd! Mewn cydweithrediad â Pharc Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro, bu Delun a Sophie yn gweithio gyda’i gilydd i ddod â’r traddodiad gwerin hynafol hwn yn fyw yng Ngogledd Sir Benfro.

Trefnwyd dwy “daith”, lle ymwelwyd â thafarndai lleol gan gynnwys y Ramp Inn, Cilgerran a’r Tafarn Sinc, Rosebush. Canodd criw’r Mari ganeuon gwerin Cymraeg traddodiadol (yn aml yn llwyddo i berswadio cynulleidfa’r dafarn i ymuno). Rhwng y canu, adroddodd Delun straeon am draddodiad y Mari Lwyd a thraddodiadau gwerin lleol eraill.

Dyma mwy o wybodaeth am y Mari Lwyd (credyd: http://www.folkwales.org.uk/mari.html)

“Mae’r Mari Lwyd yn un o’r nifer rhyfeddaf a hynafol o nifer o arferion yr arferai pobl yn Ne Cymru nodi pasio dyddiau tywyllaf y gaeaf canol.

Nid damwain yw bod y Nadolig, gyda’i bwyslais ar dân, goleuadau ac addurniadau, yn cael ei ddathlu yr adeg hon o’r flwyddyn. Cyn dyfodiad Cristnogaeth, arferai’r Rhufeiniaid gynnal dathliadau tebyg ar yr un pryd. A chyn y Rhufeiniaid, y nosweithiau hir, oer hyn oedd amser gwyliau tân yng Nghymru ac ar draws y Byd Celtaidd.

O’r amser hwn ymlaen, mae’r dyddiau’n mynd yn hirach wrth i’r gwanwyn agosáu. Mae’r holl wyliau ac arferion hyn yn adlewyrchu parchedig ofn dyn ar wyrth flynyddol marwolaeth ac aileni. Dyna pam mae planhigion bytholwyrdd fel y celyn a’r eiddew yn gymaint o nodwedd o’r tymor … a pham mae ceffyl marw yn dod yn ôl yn fyw yn ddirgel.

Yn draddodiadol yn ddathliad Nos Galan, bu diddordeb cynyddol yn Y Fari Lwyd yn ystod y blynyddoedd diwethaf sydd wedi gweld adfywiad mewn grwpiau sy’n perfformio’r traddodiad hwn ledled Cymru. Mae Y Fari Lwyd (a gyfieithwyd fel y Grey Mare, neu The Grey Mary) a’i grŵp yn mynd o dŷ i dŷ a thafarn i dafarn ac yn ceisio cael mynediad trwy berfformio cyfres o benillion, neu ‘pwnco’. Byddai’r trigolion yn ateb â’u penillion eu hunain mewn brwydr i drechu Mari a’i gang a’i hatal rhag mynd i mewn. Yn y pen draw, bydd hi’n cael ei gadael i mewn, gan fod hyn yn rhoi lwc i’r cartref am y flwyddyn i ddod ac yn dychryn unrhyw beth diangen o’r flwyddyn flaenorol. Unwaith y byddant y tu mewn, canir mwy o ganeuon a rhoddir diodydd a bwyd i’r grŵp. Mae Mari yn aml yn mynd yn eithaf direidus ac yn mynd â ffansi arbennig i unrhyw ferched ifanc yno, gan fynd ar eu holau ac achosi trafferth yn gyffredinol.

Mae gan draddodiad Y Fari Lwyd darddiad cyn-Gristnogol penodol. Ym Mhrydain Geltaidd, roedd y ceffyl yn cael ei ystyried yn symbol o bŵer a ffrwythlondeb a gallu ar faes y gad. Ym mytholeg Geltaidd, mae anifeiliaid a oedd â’r gallu i groesi rhwng y byd hwn a’r isfyd (yr Annwn Geltaidd) yn draddodiadol yn lliw gwyn neu lwyd. Mae Arawn, cŵn Brenin yr Annwn, yn wyn gyda chlustiau coch ac mae’n reidio ar geffyl mawr llwyd.

Gwelir Rhiannon, a arferai gael ei barchu fel duwies ceffyl a Brenhines yr Isfyd, yn marchogaeth ceffyl gwyn mawr yng nghangen gyntaf y Mabinogion. Mae brwydrau o wits a chyrraedd gwrthwynebydd i gael trysor neu ganlyniad dymunol hefyd i’w cael yn helaeth ledled y Mabinogion mewn chwedlau fel Math Mab Mathonwy lle mae Blodeuedd yn twyllo Lleu i gael ei ‘ladd’ ei hun, sut mae Rhiannon yn delio â Gwawl yn Pwyll Tywysog Dyfed a sut mae Cei a Bedwyr yn cwblhau’r tasgau sy’n ymddangos yn amhosibl yn stori Culhwch ac Olwen. Felly gellir ystyried bod yn grefftus a ffraeth fel ffordd o oresgyn gwrthwynebydd, ni waeth pa mor fawreddog neu arallfydol ydyn nhw ac efallai bod hyn wedi dod i lawr hyd heddiw trwy pwnco Y Fari Lwyd. Hefyd credid yn draddodiadol mai amser tywyllaf y flwyddyn fel cyfnod yr oedd y gorchudd rhwng y byd hwn a’r ‘arallfyd’ yn deneuach ac felly byddai bodau o’r byd hwnnw’n haws pasio drwodd i’r un hwn. A allai Y Fari Lwyd fod yn ffordd symbolaidd o anrhydeddu’r ‘arallfyd’ hwn, profi ein deallusrwydd a’n ffraethineb ac o roi priodoleddau pŵer a ffrwythlondeb y ceffyl i’r Flwyddyn Newydd?

Nid oes unrhyw un yn gwybod pa gymeriadau oedd y grŵp gwreiddiol o ddatguddwyr Y Fari Lwyd, ond mae lluniau o ddechrau’r 1900au yn dangos grŵp yn eu gorau dydd Sul craff gydag un person yn gweithredu fel yr Arweinydd a fyddai â gofal am Y Fari. Ymhlith y cymeriadau eraill a recordiwyd mae Sargeant, Merryman a Punch a Siwan (Punch a Judy, cymeriadau sy’n tarddu o’r mudiad theatr commedia dell’arte a ddaeth o Ewrop i Brydain yn y ddeunawfed ganrif). Mae grwpiau heddiw hefyd yn cynnwys pobl yn y wisg Gymraeg ‘draddodiadol’ a gafodd ei datblygu a’i rhamantu gan y Fictoriaid. Yr hyn na welir mor aml mewn grwpiau modern yw’r traddodiad llawer hŷn o gymeriadau yn gwisgo carpiau a chydag wynebau duon.

Yr arfer o guddio’ch hun oedd cadw anhysbysrwydd a phellhau’ch hun o’ch bywyd bob dydd. Y traddodiad hwn o dduo neu liwio’r wyneb i’w gymryd gellir ‘cymeriad’ arall yn y mwyafrif o ddiwylliannau brodorol ac ym Mhrydain yn yr ochrau Morris hŷn.

Mae’r Mari Lwyd yn unigryw i’r rhan hon o Gymru. Yn ei ffurf buraf mae’r traddodiad yn cynnwys dyfodiad y ceffyl a’i barti at ddrws y tŷ neu’r dafarn, lle maent yn canu sawl pennill rhagarweiniol. Yna daw brwydr wits (pwnco) lle mae’r bobl y tu mewn i’r drws a pharti Mari y tu allan i gyfnewid yn herio ac yn sarhau odl. Ar ddiwedd y frwydr, a all fod cyhyd â bod creadigrwydd y ddwy blaid yn dal allan, mae plaid Mari yn ymuno â chân arall. ”

Well, what fun we had over the 2019 Christmas period with the Mari Lwyd! In collaboration with Pembrokeshire Coast National Park, Delun & Sophie worked together to bring this ancient folk tradition to life in North Pembrokeshire.

Two “tours” were organised, in which local pubs were visited including the Ramp Inn, Cilgerran & the Tafarn Sinc, Rosebush. The crew of the Mari sang traditional Welsh folk songs (often succeeding in persuading the audience of the public house to join in). In between the singing, Delun told stories about the tradition of the Mari Lwyd and other local folk traditions.

Some more information about the Mari Lwyd (credit: http://www.folkwales.org.uk/mari.html)

“The Mari Lwyd is one of the strangest and most ancient of a number of customs with which people in South Wales used to mark the passing of the darkest days of midwinter.

It’s no accident that Christmas, with its emphasis on fire, lights and decorations, is celebrated at this time of year. Before the arrival of Christianity, the Romans used to hold similar festivities at the same time. And before the Romans, these long, cold nights were the time of fire festivals in Wales and across the Celtic World.

From this time on, the days get longer as spring approaches. All these festivals and customs reflect man’s awe at nature’s annual miracle of death and rebirth. That’s why evergreens like the holly and the ivy are such a feature of the season… and why a dead horse mysteriously comes back to life.

Traditionally a New Year’s Eve celebration, there has been a growing interest in Y Fari Lwyd in recent years which has seen a resurgence in groups performing this tradition across Wales. Y Fari Lwyd (translated as the Grey Mare, or The Grey Mary) and her group go from house to house and pub to pub and try to gain access by performing a series of verses, or ‘pwnco’. The inhabitants would reply with their own verses in a battle to outwit Mari and her gang and prevent her from entering. Eventually she will be let in, as this confers luck on the household for the coming year and scares out anything unwanted from the previous year. Once inside, more songs are sung and the group is given drinks and food. Mari often becomes quite mischievous and takes particular fancy to any young women there, chasing them and generally causing trouble.

The tradition of Y Fari Lwyd has certain pre-Christian origins. In Celtic Britain, the horse was seen as a symbol of power and fertility and prowess on the battlefield. In Celtic mythology, animals who had the ability to cross between this world and the underworld (the Celtic Annwn) are traditionally white or grey coloured. Arawn, King of Annwn’s dogs, are white with red ears and he rides on a large grey horse.

Rhiannon, who was once venerated as a horse goddess and Queen of the Underworld, is first seen riding a large white horse in the first branch of the Mabinogion. Battles of wits and outsmarting an opponent to get a desired treasure or outcome are also found extensively throughout the Mabinogion in tales such as Math Son of Mathonwy where Blodeuedd tricks Lleu into getting himself ‘killed’, how Rhiannon deals with Gwawl in Pwyll Prince of Dyfed and how Cei and Bedwyr complete the seemingly impossible tasks in the tale of Culhwch and Olwen. Being crafty and witty can therefore be seen as a way of outsmarting an opponent, no matter how imposing or otherworldly they are and this may have come down to the present day through the pwnco of Y Fari Lwyd.  Also the darkest time of the year was traditionally believed as a time that the veil between this world and the ‘otherworld’ was thinner and so beings from that world would more readily pass through to this one. Could Y Fari Lwyd be a symbolic way of honouring this ‘otherworld’, proving our intelligence and wittiness and of conferring on the New Year the attributes of the power and fertility of the horse?

No-one knows what characters made up the original group of Y Fari Lwyd revellers, but pictures from the early 1900s show a group in their smart Sunday best with one person acting as the Leader who would be in charge of Y Fari. Other characters recorded include a Sargeant, a Merryman and Punch and Siwan (Punch and Judy, characters originating from the commedia dell’arte theatre movement which came from Europe to Britain in the eighteenth century).  Today’s groups also include people in the ‘traditional’ Welsh costume that was developed and romanticised by the Victorians. What is not seen so often in modern groups is the far older tradition of characters wearing rags and with blackened faces:

The practice of disguising yourself was to preserve anonymity and to distance yourself from your everyday life. This tradition of blackening or colouring the face to take on another ‘character’ can be found in most indigenous cultures and in Britain in the older Morris sides.

The Mari Lwyd is unique to this part of Wales. In its purest form the tradition involves the arrival of the horse and its party at the door of the house or pub, where they sing several introductory verses. Then comes a battle of wits (pwnco) in which the people inside the door and the Mari party outside exchange challenges and insults in rhyme. At the end of the battle, which can be as long as the creativity of the two parties holds out, the Mari party enters with another song.”

Cwilt Digidol yn Nhrefdraeth – Digital Quilt on display in Newport

Mae’r Cwilt Digidol yn cael ei arddangos yn Llyfrgell Gymunedol / Canolfan Groeso Trefdraeth am amser byr.

Diwrnodau agor i’w ymweld :

  • Dydd Llun 9.30 – 12.30
  • Dydd Mercher 12.30 – 6
  • Dydd Gwener 10 – 2
  • Dydd Sadwrn 9.30 – 12.30

The Digital Interactive Quilt is now being exhibited at Newport Community Library / Welcome Centre for a short time .

Opening days to visit :

  • Mondays 9.30 – 12.30
  • Wednesdays 12.30 – 6
  • Fridays 10 – 2
  • Saturdays 9.30 – 12.30

DYMA NI’N DWAD – Mari Lwyd on Tour!

Dewch i gwrdd â’r Fari Lwyd yn y lleoliadau hyn dros y Nadolig! Come and meet the Mari Lwyd at these locations this Christmas time!

Bydd Parc Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro a Prosiect PLANED – Ein Cymdogaeth Werin Preseli yn dod â’r traddodiad gwerin Cymreig hynafol hwn yn fyw!

Pembrokeshire Coast National Park & PLANED’s Ein Cymdogaeth Werin – Preseli Heartlands Communities Project will be bringing this ancient Welsh folk tradition to life!

 

DYDD GWENER / FRIDAY 29 TACHWEDD / NOVEMBER:

–              Cartws, Llandudoch / Coach House, St Dogmaels 5pm

–              Penybryn Arms, Penybryn 6pm

–              Masons Arms (Rampin), Cilgerran 7pm

–              Clwb Rygbi Crymych Rugby Club, Crymych 8:30pm

 

DYDD GWENER / FRIDAY 13 RHAGFYR / DECEMBER:

–              Globe Inn, Maenclochog 6pm

–              Tufton Arms, Tufton 7pm

–              Tafarn Sinc, Rosebush 8pm